Hoe help je vrouwen rouw nemen na een hysterectomie, als holistische professional?

Twee op de tien vrouwen verliezen hun baarmoeder, en toch spreken we er nauwelijks over.

Als oprichter van een netwerk dat werkt aan een nieuwe standaard in vrouwenzorg, zie ik hoe dit thema structureel onderbelicht blijft en hoe veel vrouwen hun rouw vaak in eenzaamheid dragen. 

In dit artikel plaats ik die ervaring binnen erkende rouwtheorieën uit de psychologie en vertaal ik ze naar concrete handvatten voor jouw holistische welzijnspraktijk.
Zodat jij vrouwen kan dragen in hun pijn, zonder die pijn over te nemen.

Dit artikel schrijf ik voor de vrouw die dit proces zware proces in stilte draagt, en voor de vrouw die als holistische welzijnswerker haar wil bijstaan. Hopelijk kunnen we samen verbinding brengen en zo de pijn draagbaar maken. 

Een hysterectomie is een chirurgische ingreep waarbij de baarmoeder volledig of gedeeltelijk wordt verwijderd, soms samen met één of beide eierstokken en eileiders. Ze wordt meestal ingezet als laatste redmiddel bij ernstige aandoeningen zoals vleesbomen, extreme bloedingen, endometriose, kanker of ernstige verzakkingen.

Hoewel veel mensen bij het woord hysterectomie nog steeds vragen: “Wat is dat?”, ondergaat, in de VS, ongeveer 20% van de vrouwen deze ingreep tegen de leeftijd van 60 jaar (Carlson et al., 2021). Dat betekent dat twee op de tien vrouwen dit meemaakt in de loop van haar leven. In België is er geen exacte lifetime-percentage vergelijking beschikbaar zoals bij internationale studies, maar we weten wel dat er jaarlijks duizenden hysterectomieën uitgevoerd worden (egojournal., 2024). Het is daarmee een gynaecologische ingreep die veel vrouwen raakt en geen uitzonderlijk fenomeen. Dus kunnen we de vraag stellen hoe het komt dat een hysterectomie ondergaan zo’n taboe is?

Door ondertussen meer dan zes jaar actief te zijn in het holistische werkveld als professional, merk ik dat wanneer je je inzet voor vrouwenwelzijn dit onderwerp vroeg of laat op je tafel komt. Vaak besef je ook niet helemaal dat het aanwezig is, de vrouw deelt dit niet altijd, en soms kom je het pas te weten wanneer ze je na de derde of vierde vrouwencirkel nadien aanspreekt en zegt dat zij (een deel van) haar baarmoeder niet meer heeft. 

Na de operatie ervaart ongeveer 35% van de vrouwen psychosociale klachten (Zacher et al., 2020). Studies gepubliceerd in Journal of Psychosomatic Obstetrics & Gynecology tonen aan dat hysterectomie voor veel vrouwen niet enkel een lichamelijke ingreep is, maar ook een identiteitsverschuiving met zich meebrengt.

Vrouwen rapporteren frequent:

• verlies van vrouwelijkheid

• identiteitsverschuiving

• gevoelens van incompleetheid

• seksuele onzekerheid

• schuld of spijt om voor deze ingreep te kiezen (actief of passief) 

De stilte die rond hysterectomie hangt, ondanks dat het een veelvoorkomende ingreep is, komt omdat dit een zwaar thema is dat verstrikt zit in rouw, onzekerheid, en onverwerkte pijn. Dit is niet makkelijk voor vrouwen om over te delen, of hulp bij te zoeken. Wanneer de medische ingreep achter de rug is en fysiek alles “in orde” is, ervaren veel vrouwen een leegte of een zwart gat. Dat is het moment waarop wij als holistische professionals een rol kunnen spelen. Maar wel professioneel. 

Als holistische welzijnswerker zit onze rol vooral in erkenning bieden aan dit thema, door een veilig draagvlak te bieden aan de vrouw die een hysterectomie is ondergaan. Om dit te doen is het belangrijk dat we met een aantal zaken rekening houden. Wat ik observeer in de holistische sector, die momenteel nog niet erkend is, is dat er een wens is om draagvlak te bieden. Dit onstaat vaak vanuit goede intenties om de pijn “op te lossen”, maar ze missen stevige theoretische kaders die de rouw op een veilige manier helpen dragen en kanaliseren. 

Er is een polariteit te zien in hoe deze ongedefinieerde sector soms faalt om een veilig draagvlak te creëren:

Aan de ene kant heb het “licht en liefde” kamp. Daar heerst het idee dat alles wat er gebeurt uiteindelijk licht en liefde is. Zinnen die de goedbedoelde facilitator gebruikt: “alles is licht en liefde, dus jouw hysterectomie was voor het hoogste goed.” 

Dit is de valkuil van spiritual bypassing: een ontkenning van de pijn die werkelijk is ervaren. Dat kan zeer kwetsend en destructief zijn voor de vrouw die haar baarmoeder heeft moeten afstaan en zorgt vaak voor een onveilige ruimte waar de vrouw helemaal niet deelt over haar pijn, en zich vaak nog eens schuldig begint te voelen dat zij niet in staat is om dit als een positief gegeven in haar leven te kaderen.

Aan de andere kant heb je het kamp van de “schaduwwerkers.” Hier heerst het idee dat je moet graven in jezelf - in je emoties, in je psyche, in je somatische ervaringen - om tot de kern van het probleem te komen en daar ze met wortel en al eruit te trekken. 

De valkuil die hierin schuilt is die van rouw zonder einde: de hysterectomie op zich is nog niet genoeg, want de energetische oorzaak (disbalans) die deze chirurgische ingreep zou hebben veroorzaakt, is nog niet gevonden. Dus zoek maar verder, zegt de schaduwwerker.

Het probleem hierbij is dat als je naar je leven of ervaring kijkt vanuit de wens om problemen en pijn te vinden, je problemen en pijn zal vinden. En soms zal je ze creëren omdat je in deze groep erkenning en liefde krijgt als je je problemen of pijn deelt — ook als het misschien al tijd is om vooruit te gaan en zaken los te laten.

Hiervoor las je over de polarisatie die we observeren in de ongedefinieerde holistische sector. Als we willen dat wij als sector professioneel erkend worden, dan is het belangrijk dat we uit de polariteit stappen en de derde weg bewandelen die zowel theoretisch onderbouwd is - wat voor veiligheid en professionaliteit zorgt - alsook emotioneel verbindend is - wat dan de troef van de holistische welzijnswerkers in de kijker zet. Ik ga ervan uit dat jij al een kei bent in emotionele verbinding, en dat jouw groeiproces niet daar ligt. Daarom deel ik hier nu twee rouwtheoriën uit de psychologie, die jou zullen helpen om de veiligheid en professionaliteit (en dus de echte healing) te bevorderen binnen jouw praktijk en vrouwencirkels. 

Wanneer we spreken over rouw na een hysterectomie, hebben we het zelden over klassieke rouw zoals bij een overlijden, maar deze ervaringen kunnen psychologisch minstens even diep ingrijpen. Zelfs wanneer de medische ingreep “succesvol” is verlopen. Deze vorm van rouw noemen we in de psychologie ofwel disenfranchised grief of/en ambiguous loss.

Dr. Kenneth J. Doka, professor en Senior Vice President of Grief Programs bij de Hospice Foundation of America, introduceerde in 1989 de term disenfranchised grief. In het Nederlands wordt dit vaak vertaald als niet-erkende of verboden rouw.

Hij beschrijft hiermee vormen van verlies die maatschappelijk niet volledig erkend worden als “echte” rouw. Het gaat om verlies waarvoor geen ritueel bestaat, zoals een begrafenis, geen collectieve steun, zoals na het overlijden van een dierbare, en geen publieke taal rond ontwikkeld is, zoals bij een relatiebreuk.

Voorbeelden van niet-erkende rouw in vrouwenzorg:

• miskramen

• abortus

• infertiliteit

• verlies van gezondheid

• verlies van een lichaamsdeel — zoals de baarmoeder

Een hysterectomie past perfect binnen dit kader, want de vrouw leeft nog en ze is vaak genezen verklaard. Maar er zijn geen rituelen zoals een begrafenis waarbij ze haar baarmoeder mag meenemen naar huis en die kan begraven onder een geliefde boom. Dit begraven, en de ceremonie die daarrond ontwikkeld zou worden, is niet zomaar een “nice-to-have”. Het creëert een duidelijk kader voor de vrouw om haar rouw direct te beleven, net zoals de begrafenis van een dierbare en de koffietafel een moment zijn waarop we collectief samenkomen om dit verlies te erkennen. Er moet uiteraard rekening worden gehouden met de strenge protocollen van ‘medisch afval’, maar een baarmoeder voor een vrouw is geen ‘afval’, medisch of niet. En misschien is het tijd om rond de tafel te zitten om die protocollen aan te passen waarbij er ook rekening wordt gehouden met de emotionele impact naast de fysieke zorg. Zo’n afscheidsceremonie biedt een ankerpunt in de psyche van een vrouw waar ze naar kan refereren: ze heeft de operatie ondergaan, en erna is er een sluitingsritueel om dit emotioneel af te bakenen.

Het gevolg van niet-erkende rouw is dat de rouw vaak geïnternaliseerd en geïndividualiseerd wordt. De vrouw leert het dan in stilte dragen of onderdrukken. Het risico hier is dat het een negatief ankerpunt wordt in haar psyche: onverwerkt, ongeïdentificeerd en ongedeeld. Dit maakt deze zeer zware operatie eenzamer, en daar wil ik holistische professionals aansporen om ruimte te maken om die ceremonie mee te helpen creëren met haar. Misschien is het (nog) niet mogelijk om de begrafenis met haar echte baarmoeder te doen, maar ze kan wel een surrogaat gebruiken om toch een mentaal ankerpunt te creëren.

De holistische professional kan, vanaf wanneer haar litteken tot in de onderhuid dichtgegroeid is, een baarmoedermassage inplannen om die sessie specifiek in het thema van afsluiten en rouwen te kaderen. Door bijvoorbeeld met sluitingsritueeltechnieken te werken, of er gewoon bewust bij stil te staan. Dit zijn allemaal manieren waarop wij zelf ceremonie en ritueel kunnen brengen naar vormen van verlies die structureel niet erkend worden, maar daarom niet minder ruimte hoeven te krijgen in de individuele praktijken van de holistische welzijnswerkers.

Dr. Pauline Boss, klinisch psycholoog en onderzoeker verbonden aan de University of Minnesota, ontwikkelde de theorie van ambiguous loss (1999). Zij beschreef verlies dat geen duidelijke afsluiting kent en waarin aanwezigheid en afwezigheid door elkaar lopen — het blijft ambigu, dubbelzinnig en vaag.

De vorm van ambigu verlies, waar een hysterectomie onder valt, is wanneer iets fysiek verwijderd is maar psychologisch aanwezig blijft. De baarmoeder, of een onderdeel ervan, is fysiek verwijderd, maar de symbolische betekenis en identiteit als vrouw blijven psychologisch aanwezig. Hier is de Womb Awakening-stroming ontzettend behulpzaam voor vrouwen om een kader te bieden dat zegt dat haar identiteit niet minder vrouwelijk hoeft te zijn, ook wanneer een deel van haar vrouwelijke orgaan niet meer aanwezig is.

De Womb Awakening-traditie werkt met het baarmoedermedicijnwiel, wat een kader is dat de identiteit van de vrouw in bepaalde fysieke plekken van de baarmoeder ankert en daar een aspect van de vrouwelijke identiteit aan koppelt. Je kan het vergelijken met het chakra-systeem; in het hart wordt het hartchakra gekoppeld — als energetisch, symbolisch gegeven — waaraan bepaalde thema’s van de identiteit worden verbonden, zoals liefde, zorg, relatievorming, etc.

Als holistische welzijnswerker kan het behulpzaam zijn voor de vrouw om met het symbolische — of energetische — aspect van een bepaald portaal te werken wanneer het fysieke is losgelaten. Dit begeleiden we niet vanuit spiritual bypassing, die zegt: “oh, het fysieke is niet meer, dus gaan we meteen naar het energetische.” Nee. De vorige stap blijft cruciaal. Eerst moet er een afscheidsritueel plaatsvinden, maar ná het afscheidsritueel hoeft het verwerkingsproces niet te stoppen. Het kan doorlopen door de energetische en symbolische invulling van de vrouwelijke identiteit te blijven ontwikkelen aan de hand van dit soort kader, zoals het baarmoedermedicijnwiel.

Dat zorgt ervoor dat het rouwproces van de vrouw op een tijdlijn kan worden geplaatst, die uiteraard afgestemd wordt op het tempo van de vrouw zelf. En maakt dat dit complexe verwerkingsproces een zachte structuur krijgt waarbinnen ze kan vloeien van voor, tijdens en na. Cruciaal bij een verwerkingsproces. 

Als holistische professional is het dus niet jouw taak om haar pijn “op te lossen”, maar om een stevig kader te bieden waarin die gedragen kan worden. De kaders van disenfranchised grief en ambiguous loss geven erkenning en uitleg aan waarom het zo moeilijk is om met deze vormen van verlies om te gaan. En de Womb Awakening-visie, via hands-on werk zoals de baarmoedermassage en bredere psychosomatische kaders zoals het baarmoedermedicijnwiel, biedt perspectief waarin de vrouw zelf kan beslissen welke richting ze wil uitgaan met haar verwerking.

Werk jij met vrouwen na medische ingrepen?
Bekijk dan ook de andere artikelen in deze nazorg-reeks of luister naar de bijhorende aflevering op YouTube of Sotify waarin ik de rol in nazorg na medische trajecten belicht die de holistische sector kan innemen.

In Service of Female-Centered Care, 

Sarah Dous